Er zijn niet veel wetenschappers die mensen tot in het verre buitenland op de been kunnen brengen, maar Judith Butler is er een van. Zo vond er in 2017 een felle demonstratie plaats in Brazilië, waar de Amerikaanse filosoof een conferentie mede organiseerde. Op protestborden was Butler afgebeeld met hoorntjes en rode ogen. Demonstranten riepen ‘Verbrand de heks!’, en verbrandden daadwerkelijk een levensgrote pop die Butler moest voorstellen.
Het is niet te verwachten dat de demonstranten Butlers boeken hebben gelezen, die zijn nogal taai. De hoogleraar aan de universiteit van Berkeley roept zoveel weerstand op omdat die een symbool is geworden voor iets dat veel groter is dan henzelf.
Dat heeft alles te maken met het boek Gender Trouble (Genderturbulentie) dat al in 1990 uitkwam. Menig student geesteswetenschappen, mezelf incluis, heeft zich door op z’n minst een deel van dat boek, en misschien ook door het werk Bodies That Matter (1993), heen moeten worstelen. Daarin staat de theorie centraal dat gender, en zelfs sekse, performatief is: niet iets dat je ‘hebt’ of ‘bent’, maar wat je ‘doet’. Iets dat alleen betekenis krijgt in een samenspel van sociale, economische, culturele, historische en politieke normen. Een idee dat nu waarschijnlijk veel logischer klinkt dan in 1990, en dat is voor een belangrijk deel te danken aan precies dat boek.
Fans zien Butler als de geestelijk ouder van een wereld waarin ruimte is ontstaan voor mensen die zich niet herkennen in het klassieke man- en vrouwbeeld. Voor tegenstanders is Butler de belichaming van een doorgeschoten ‘genderideologie’, waarin iedereen een eigen gender zou kunnen kiezen, en het biologische onderscheid tussen man en vrouw is uitgewist – wat Butler niet betoogt.
De felle anti-Butler-demonstratie in Brazilië betekende het startschot voor hun nieuwe boek Who’s Afraid of Gender? dat in maart in het Engels verscheen en in mei in het Nederlands met de titel Wie is er bang voor gender? Als een van de weinige journalisten kon ik de wereldberoemde gendertheoreticus spreken. Lees het interview bij NRC.
Samen met Mandula van den Berg schreef ik eerder over de ‘antigenderbeweging’ in Nederland.
Menno Sedee 